Giới thiệu làng nghề Mỹ nghệ Sơn Đồng (huyện Hoài Đức, Hà Nội)

Cách trung tâm Hà Nội khoảng 20 km về hướng Tây, làng nghề Mỹ nghệ Sơn Đồng thuộc xã Sơn Đồng, huyện Hoài Đức, Hà Nội (Hà Tây cũ). Sơn Đồng là một trong những làng nghề thủ công mỹ nghệ truyền thống đã có từ rất lâu đời, ông Tổ của làng Sơn Đồng được tương truyền là Đức Thánh Đào Trực, quê ở Vĩnh Phú (nay là Vĩnh Phúc và Phú Thọ) truyền nghề về làng từ thời Tiền Lê. Thời Pháp thuộc đã có nhiều người thợ ở Sơn Đồng được Nhà nước bảo hộ phong tặng danh hiệu nghệ nhân. Cho tới nay, trải qua quá trình phát triển lâu dài, nghề truyền thống Mỹ nghệ Sơn Đồng đã phát triển mạnh mẽ và có quy mô lớn với số người hoạt động nghề chiếm 90% số dân, sản phẩm từ làng nghề đã có mặt trên khắp nơi trong nước và Quốc tế. Sản phẩm chính của làng nghề Mỹ nghệ Sơn Đồng:

Tượng phật thờ các loại: tượng gỗ, tượng sơn son thếp vàng, thếp bạc

Đồ thờ chạm khắc: Hoành phi, câu đối, án gian, cửa võng, ngai kiệu, cờ quạt…

Vị trí Làng nghề Sơn Đồng

Bản đồ Làng nghề Sơn Đồng

 

TIN KHÁC:

Hà Nội phát triển du lịch làng nghề: Quy hoạch phải đi trước một bước

Hà Nội đã mở rộng địa giới hành chính và là thành phố có nhiều làng nghề nhất cả nước. Đây là điều kiện thuận lợi cho ngành du lịch phát triển các tour du lịch làng nghề. Tuy nhiên, bên cạnh những điều kiện thuận lợi đó, việc phát triển du lịch làng nghề ở Thủ đô vẫn gặp những khó khăn nhất định. Phóng viên báo Kinh tế & Đô thị đã có cuộc trao đổi với ông Trương Minh Tiến - Phó giám đốc Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch Hà Nội về vấn đề này.- Xin ông cho biết đôi nét về tiềm năng phát triển du lịch làng nghề của Thủ đô Hà Nội hiện nay?

Hiện trên địa bàn thành phố Hà Nội có trên 1.000 làng có ngành nghề thủ công, chiếm xấp xỉ 1/5 tổng số làng nghề trong cả nước. Trong đó, nhiều làng nghề đã có từ lâu đời và nổi tiếng trong và ngoài nước, đã được du khách trong nước và quốc tế biết đến và đã trở thành những địa điểm của ngành du lịch như: làng Lụa Vạn Phúc, khảm trai Chuyên Mỹ, thêu Quất Động, sơn mài Duyên Thái, mộc Chàng Sơn, rèn Đa Sỹ, đúc đồng Ngũ Xã... Đặc biệt có đến 30 xã nghề với 100 làng nghề được công nhận ở Thanh Oai, Thường Tín, Phú Xuyên, Chương Mỹ, Ứng Hoà... Các làng nghề này có mật độ lớn, lại nằm dọc các trục đường giao thông và gắn liền với những di tích lịch sử văn hóa, lễ hội nên rất thuận lợi cho các công ty du lịch lữ hành đầu tư, xây dựng những tour, tuyến du lịch phong phú, đa dạng và hấp dẫn. Trong thời gian qua, nhiều công ty du lịch lữ hành của Hà Nội và các tỉnh bạn đã triển khai các tour đưa du khách đến tham quan các điểm du lịch làng nghề nổi tiếng.

- Trong quá trình tổ chức các tour du lịch làng nghề có khó khăn gì không, thưa ông?

Bên cạnh những điều kiện thuận lợi đã nói ở trên, hiện nay việc phát triển tour du lịch làng nghề của ngành du lịch Thủ đô cũng đang có những bất cập cần khắc phục. Hiện hạ tầng cơ sở, đường giao thông vào các làng nghề còn yếu kém, phong cách phục vụ chưa thật chu đáo, chuyên nghiệp, thuyết minh viên du lịch tại làng nghề vừa thiếu lại vừa yếu. Sản phẩm thủ công mỹ nghệ của làng nghề chưa có nhiều mẫu mã đặc sắc mang phong cách riêng. Ngoài ra, việc môi trường ô nhiễm là rào cản lớn nhất khi thu hút khách du lịch. Hiện hầu hết môi trường rác thải, nước thải, khí thải ở các làng nghề đang ở mức báo động. Bên cạnh đó, việc thiếu vốn, mặt bằng cho sản xuất cũng là những bất cập khiến các làng nghề chậm phát triển không đáp ứng được những yêu cầu của ngành du lịch .

- Để đưa làng nghề trở thành một trong những tuyến du lịch chủ lực của Hà Nội, trong thời gian tới ngành du lịch Thủ đô sẽ có những biện pháp khắc phục gì, thưa ông?

Trong thời gian tới ngành du lịch sẽ đẩy mạnh việc quy hoạch tổng thể các làng nghề trên địa bàn Thủ đô bằng cách mời các chuyên gia tư vấn về quy hoạch của các hãng du lịch quốc tế. Đây là việc làm rất quan trọng, bởi có quy hoạch tổng thể thì mới giải quyết được các bất cập đang tồn tại của làng nghề như hạ tầng cơ sở, vốn, đường giao thông, mặt bằng sản xuất, ô nhiễm môi trường. Trong thời gian qua, tỉnh Hà Tây (cũ) đã xây dựng kế hoạch quy hoạch tổng thể phát triển 10 làng nghề truyền thống kết hợp với du lịch và đã có 3 làng nghề (sơn tạc tượng Sơn Đồng; mây, tre giang đan Phú Vinh; tiện gỗ xương sừng Nhị Khê) hoàn thành quy hoạch. Thời gian tới, ngành du lịch Hà Nội tiếp tục lựa chọn thêm một số làng nghề tiêu biểu, từ đó có kế hoạch đầu tư cơ sở vật chất như khu du lịch, nơi trưng bầy sản phẩm thành điểm thăm quan du lịch làng nghề.

Để khắc phục tình trạng thiếu thuyết minh viên cho làng nghề, từ nay đến cuối năm du lịch Hà Nội sẽ tổ chức một số khóa bồi dưỡng kiến thức giới thiệu sản phẩm làng nghề cũng như văn hóa làng cho hướng dẫn viên du lịch và cả người dân địa phương. Tổ chức xây dựng một số gia đình nghệ nhân tiêu biểu làm điểm đến cho khách du lịch. Bên cạnh những cố gắng của ngành du lịch, thành phố cũng nên có cơ chế chính sách hỗ trợ trong việc cải tạo, xây dựng cơ sở hạ tầng, mở rộng thêm các khu sản xuất tập trung. Đặc biệt bố trí nguồn ngân sách của Nhà nước trợ giúp các làng nghề từng bước giải quyết tình trạng ô nhiễm môi trường.

Với những biện pháp tổng thể như vậy, tôi nghĩ rằng, trong thời gian tới du lịch làng nghề sẽ trở thành tour du lịch đặc trưng của ngành du lịch Thủ đô.
Theo KTĐT

 Chuyện ghi ở làng tạc tượng

Trong khi một số làng nghề truyền thống đang long đong tìm đầu ra, thậm chí lâm vào tình trạng mai một thì làng nghề truyền thống điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng (Hoài Đức - Hà Tây) lại có bước phát triển mạnh mẽ. Những sản phẩm do chính tay người thợ Sơn Đồng tạo nên đang ngày càng có chỗ đứng trên thị trường.

Tượng... làm kinh tế

Theo giải thích của người dân nơi đây thì Sơn Đồng tức là cả làng cùng biết làm sơn. Vừa đến đầu làng, chúng tôi đã nghe được những âm thanh đặc trưng của nghề tạc tượng gỗ: tiếng cạch cạch của việc đục đẽo gỗ, tiếng xèn xẹt của máy cưa... tất cả làm nên sức sống cho một làng nghề.

Nghề tạc tượng ở Sơn Đồng có lịch sử rất lâu rồi, khoảng 300-400 năm mà cũng có thể lâu hơn nữa và người dân gọi đó là nghề cha truyền con nối. Vào giai đoạn kháng chiến, làng tưởng như phải bỏ nghề vì tất cả phải tập trung cho sản xuất phục vụ kháng chiến. Từ năm 1986, với chính sách khôi phục, xây dựng đền chùa, nghề tạc tượng Sơn Đồng lại có điều kiện phát triển, nhất là từ năm 1990 trở lại đây, làng tạc tượng Sơn Đồng phát triển mạnh mẽ. Năm 2001, làng chính thức được Tỉnh ủy Hà Tây trao tặng danh hiệu "Làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng". Do có điều kiện nên ngoài nghề tạc tượng gỗ ra, làng còn phát triển thêm cả việc là đồ nét, đồ thờ cúng: hoành phi, câu đối... cho các đình, chùa.

Chủ tịch UBND xã Sơn Đồng Nguyễn Chí Mậu cho biết: "Hiện nay, bình quân ở Sơn Đồng mỗi hộ có một người theo nghề tạc tượng. Trước năm 1990 thu nhập từ nghề này chỉ chiếm khoảng 20% nhưng những năm gần đây mức thu nhập từ nghề thủ công mỹ nghệ đã chiếm đến 45%-50% tổng thu nhập của cả xã". Qua tìm hiểu chúng tôi được biết địa phương hiện có khoảng 2.000 lao động làm nghề tạc tượng với hơn 200 chủ hộ, mỗi lao động thu nhập từ 1-2 triệu đồng một tháng tùy theo tay nghề. Người thợ ở Sơn Đồng bảo rằng, quá trình để làm một pho tượng cũng khá phức tạp, mỗi công đoạn đều chứa đựng quan niệm tâm linh. Chọn gỗ phải chọn giờ, chọn ngày để phạt mộc; chọn số đo phải xem cung nào đẹp, phù hợp... rồi đến phát dáng, chỉnh dáng và hoàn thiện. Việc sơn một pho tượng cũng cầu kỳ, sơn từ 7-8 lần, lần một sơn sao cho không bị gợn, lần 2 và 3 sơn thế nào cho bóng... Giá cả mỗi pho tượng dao động theo kích cỡ to nhỏ và dát vàng hay không, có pho chỉ vài chục ngàn nhưng cũng có pho lên tới hàng trăm triệu đồng. Mỗi bức tượng sau khi hoàn thiện phải có nét từ bi vì vậy để trở thành một thợ giỏi phải mất tới 6 năm và có thể lâu hơn phụ thuộc vào khiếu của từng người. Tượng, đồ thờ do bàn tay những người thợ nơi đây làm ra có mặt ở hầu như khắp các chùa, đền khu vực phía Bắc, thậm chí tượng và phù điêu đã có mặt tại Mỹ và rất được bà con kiều bào ưa thích. Nhà nghiên cứu mỹ thuật Phan Ngọc Khuê nhận xét: "Làng nghề Sơn Đồng là một địa điểm quen thuộc với các công trình trang hoàng của dân gian đình chùa miếu mạo của Đồng bằng Bắc bộ. Từ lâu tượng Sơn Đồng đã nổi tiếng ở khu vực Sông Hồng. Nghệ nhân Sơn Đồng cung cấp nhiều tượng cho các chùa chiền và các đồ tế tự, quy mô trước nhỏ bé nhưng thợ tinh khéo và nổi tiếng".

Huyền thoại nghề xưa

Tương truyền Đức thánh Đào Trực là người đã có công khai sinh ra làng nghề. Một số người dân thì lại kể nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ có được là do lớp thế hệ ngày xưa đi làm sơn trong các chùa rồi về làng mở nghề truyền dạy lại cho con cháu. Đời con tiếp đời cha, đời cháu tiếp đời ông, có gia đình truyền đến nay đã 5 đời như gia đình nghệ nhân Nguyễn Viết Thạc. Năm nay cụ Thạc đã 90 tuổi, theo học nghề từ năm 11 tuổi. Giờ đây cụ tiếp tục truyền lại những kinh nghiệm và tinh hoa trong nghề cho con cháu không những trong gia tộc mà cả trong làng ngoài xã cho bất kỳ ai có tâm học nghề. Nghề được truyền trực tiếp, tận dụng những khúc gỗ thừa bỏ cho người học tập đục đẽo rồi uốn nắn dần dần đến khi thành thục. Song mỗi người thợ thường chỉ học được 6-7 phần nghề của người dạy, phần còn lại tự sáng tạo theo hiểu biết của mình nên mỗi pho tượng do người thợ Sơn Đồng làm ra có nét riêng đặc biệt mà chỉ vùng đất Sơn Đồng mới có. 

 

Về Sơn Đồng, ta dễ nhận ra người dân nơi đây từ trẻ con đến người có tuổi đều mang một lòng thành kính với những pho tượng, họ đều gọi tượng là ông hay ngài tượng, ông ngựa, ông hạc. Gỗ để làm tượng bắt buộc phải là gỗ mít. Không phải ngẫu nhiên mà người dân Sơn Đồng chọn gỗ mít để tạc tượng mà nó có cả một sự tích Bà Mít. Tương truyền có ba bà: Bà Đa, Bà Thông và Bà Mít, trong đó Bà Mít nghèo, nghèo lắm, mỗi khi lên chùa dâng Phật, bà chỉ có bát cám làm lòng thành. Trái lại, bà Thông giàu có nhưng lại không có tâm, coi việc đi lễ chỉ để mua vui. Bà Đa tâm cũng có chút lòng hướng Phật hơn bà Thông. Mỗi khi lên chùa, Bà Thông và Bà Đa thấy lễ vật của Bà Mít là khinh thường và lườm nguýt. Một ngày khi ba Bà chết, Bà Mít có tâm được Phật chứng giám cho hóa thân thành cây mít, mọc nơi vườn chùa, lá mít dùng để đóng oản, thân mít dùng để tạc tượng thờ. Còn Bà Thông chịu làm cây thông phải ở nơi rừng thẳm, Bà Đa thành cây đa đứng nơi đầu làng. Vì vậy người dân Sơn Đồng dùng gỗ mít để tạc tượng, không bao giờ dùng gỗ mít để làm đồ dùng: bàn ghế, giường tủ...

Tất cả những người thợ Sơn Đồng luôn nhắc nhở nhau "giấy rách phải giữ lấy lề", không chạy theo lợi ích mà làm mất đi truyền thống tốt đẹp của làng từ xa xưa. ông Nguyễn Viết Lợi (phụ trách làng nghề) kể lại: "Mỗi người thợ Sơn Đồng đều mang cái tâm. Thậm chí có ngôi chùa nghèo quá, người dân kêu gọi nhau đóng góp từ 500-1000 đồng để công đức một pho tượng." ông kể thêm: "Dạo trước có khách nước ngoài đến mua một pho tượng mà nhất định chỉ trả 200.000 đồng, lý do vì cách đây 5 năm đã mua với giá đó một lần tại đây và bây giờ cũng chỉ trả bằng vậy. Tôi vẫn vui vẻ bán, nghề này cái tâm là chính mà."

Ghi chép của Chúc Huyền - Ngân Tuyền